L’avantage de la science. Fable de Jean de La Fontaine

 

Fables (1679)

Entre deux bourgeois d’une ville
S’émut jadis un différend :
L’un était pauvre, mais habile ;
L’autre, riche, mais ignorant.
Celui-ci sur son concurrent
Voulait emporter l’avantage ;
Prétendait que tout homme sage
Était tenu de l’honorer.
C’était tout homme sot ; car pourquoi révérer
Des biens dépourvus de mérite ?
La raison m’en semble petite.
« Mon ami, disait-il souvent
Au savant,
Vous vous croyez considérable ;
Mais, dites-moi, tenez-vous table ?
Que sert à vos pareils de lire incessamment ?
Ils sont toujours logés à la troisième chambre,
Vêtus au mois de juin comme au mois de décembre,
Ayant pour tout laquais leur ombre seulement.
La République a bien affaire
De gens qui ne dépensent rien !
Je ne sais d’homme nécessaire
Que celui dont le luxe épand beaucoup de bien.
Nous en usons, Dieu sait ! notre plaisir occupe
L’artisan, le vendeur, celui qui fait la jupe,
Et celle qui la porte, et vous, qui dédiez
À messieurs les gens de finance
De méchants livres bien payés. »
Ces mots remplis d’impertinence
Eurent le sort qu’ils méritaient.
L’homme lettré se tut, il avait trop à dire.
La guerre le vengea bien mieux qu’une satire.
Mars détruisit le lieu que nos gens habitaient :
L’un et l’autre quitta sa ville.
L’ignorant resta sans asile ;
Il reçut partout des mépris :
L’autre reçut partout quelque faveur nouvelle :
Cela décida leur querelle.
Laissez dire les sots ; le savoir a son prix.

1. Bản dịch Hán văn phồn thể (學問之利)
​城中兩市民，往日起紛爭：
其一貧而慧，其一富且盲。
後者於對手，欲求取優勢；
自謂諸賢士，皆當盡敬禮。
此實愚人也；何故當崇奉，
毫無功德者？理據誠甚微。
「吾友，」彼常謂，
學者曰：「君自謂足重？
然則試言之，君頗備筵席？
爾等徒讀書，何益於實際？
常居第三房，冬夏衣一製，
唯恃身影隨，別無僕役侍。
共和國豈需，
不費分文者！
吾唯知所需，
乃重奢華者。
吾儕極奢侈，天知！樂趣廣：
工匠及商賈，做裙與賣裙，
穿裙之婦人，以及奉獻書
予諸財政官，劣作獲厚賞。」
此等無稽言，得其應得報。
智者默默然，其言實太多。
戰火勝諷刺，報之更恰好。
戰神毀居地，兩者皆離城。
無知者無宿，處處受鄙蔑；
學者獲新恩，處處逢禮遇。
此決二者爭。
任憑愚者說；學問自有價。

Từ điển Hán Việt 

(學問之利)

(học vấn chi lợi)

​城中兩市民，往日起紛爭：
​thành trung lưỡng thị dân， vãng nhật khởi phân tranh：
其一貧而慧，其一富且盲。
kì nhất bần nhi tuệ， kì nhất phú thả manh。
後者於對手，欲求取優勢；
hậu giả ư đối thủ， dục cầu thủ ưu thế；
自謂諸賢士，皆當盡敬禮。
tự vị chư hiền sĩ， giai đương tận kính lễ。
此實愚人也；何故當崇奉，
thử thật ngu nhân dã； hà cố đương sùng phụng，
毫無功德者？理據誠甚微。
hào vô công đức giả？ lí cứ thành thậm vi。
「吾友，」彼常謂，
「 ngô hữu，」 bỉ thường vị，
學者曰：「君自謂足重？
học giả viết：「 quân tự vị túc trọng？
然則試言之，君頗備筵席？
nhiên tắc thí ngôn chi， quân pha bị diên tịch？
爾等徒讀書，何益於實際？
nhĩ đẳng đồ độc thư， hà ích ư thật tế？
常居第三房，冬夏衣一製，
thường cư đệ tam phòng， đông hạ y nhất chế，
唯恃身影隨，別無僕役侍。
duy thị thân ảnh tùy， biệt vô bộc dịch thị。
共和國豈需，
cộng hòa quốc khởi nhu，
不費分文者！
bất phí phân văn giả！
吾唯知所需，
ngô duy tri sở nhu，

不費分文者！
bất phí phân văn giả！
吾唯知所需，
ngô duy tri sở nhu，
乃重奢華者。
nãi trọng xa hoa giả。
吾儕極奢侈，天知！樂趣廣：
ngô sài cực xa xỉ， thiên tri！ lạc thú quảng：
工匠及商賈，做裙與賣裙，
công tượng cập thương cổ， tố quần dữ mại quần，
穿裙之婦人，以及奉獻書
xuyên quần chi phụ nhân， dĩ cập phụng hiến thư
予諸財政官，劣作獲厚賞。」
dữ chư tài chính quan， liệt tác hoạch hậu thưởng。」
此等無稽言，得其應得報。
thử đẳng vô kê ngôn， đắc kì ứng đắc báo。
智者默默然，其言實太多。
trí giả mặc mặc nhiên， kì ngôn thật thái đa。
戰火勝諷刺，報之更恰好。
chiến hỏa thắng phúng thứ， báo chi canh kháp hảo。
戰神毀居地，兩者皆離城。
chiến thần hủy cư địa， lưỡng giả giai li thành。
無知者無宿，處處受鄙蔑；
vô tri giả vô túc， xứ xứ thụ bỉ miệt；
學者獲新恩，處處逢禮遇。
học giả hoạch tân ân， xứ xứ phùng lễ ngộ。
此決二者爭。
thử quyết nhị giả tranh。
任憑愚者說；學問自有價。
nhậm bằng ngu giả thuyết； học vấn tự hữu giá。

Từ ngữ

Bộ 9 人 nhân [14, 16] U+5115
儕 sài
侪  chái
♦ (Danh) Bọn, cùng bọn, đồng bối. ◎Như: ngô sài 吾儕 bọn chúng ta. ◇Liêu trai chí dị 聊齋志異: Ngô sài đa bần, cố thường thiết thì đa 吾儕多貧, 故常竊時多 (Cổ nhi 賈兒) Bọn mình phần nhiều nghèo, cho nên thường ăn trộm.
♦ (Động) Ngang bằng, tương đương. ◇Hồng Lâu Mộng 紅樓夢: Sanh sài lan huệ, tử hạt phù dung 生儕蘭蕙, 死轄芙蓉 (Đệ thất thập bát hồi) Sống thì ngang bằng lan huệ, chết cai quản phù dung.
♦ (Động) Kết đôi. ◇Hán Thư 漢書: Sài nam nữ 儕男女 (Dương Hùng truyện thượng 揚雄傳上) Kết đôi trai gái.

​2. Phiên âm Hán Việt
​Thành trung lưỡng thị dân, vãng nhật khởi phân tranh:
Kỳ nhất bần nhi tuệ, kỳ nhất phú thả manh.
Hậu giả vu đối thủ, dục cầu thủ ưu thế;
Tự vị chư hiền sĩ, giai đương tận kính lễ.
Thử thật ngu nhân dã; hà cố đương sùng phụng,
Hào vô công đức trợ? Lý cựu thành thậm vi.
"Ngô hữu," bỉ thường vị,
Học giả viết: "Quân tự vị túc trọng?
Nhiên tắc thí ngôn chi, quân頗 bị diên tích?
Nhĩ đẳng đồ độc thư, hà ích vu thực tế?
Thường cư đệ tam phòng, đông hạ y nhất chế,
Duy thị ảnh tử tùy, biệt vô bộc dịch thị.
Cộng hòa quốc khởi nhu,
Bất phí phân văn giả!
Ngô duy tri sở nhu,
Nãi trọng xa hoa giả.
Ngô đồng cực xa hoa, thiên tri! Lạc thú quảng:
Công tượng cập thương cổ, tễ quần dữ mại quần,
Xuyên quần chi phụ nhân, dĩ cập phụng hiến thư
Vu chư tài chính quan, liệt tác hoạch hậu thưởng."
Thử đẳng vô kê ngôn, đắc kỳ ứng đắc báo.
Trí giả mặc mặc nhiên, kỳ ngôn thực thái đa.
Chiến hỏa thắng phong thích, báo chi canh kháp hảo.
Chiến thần hủy cư địa, lưỡng giả giai ly thành.
Vô tri giả vô túc, xứ xứ thụ bỉ miệt;
Học giả hoạch tân ân, xứ xứ phùng lễ ngộ.
Thử quyết nhị giả tranh.
Nhậm bằng ngu giả thuyết; học giả tự hữu giá.

​3. Bản dịch Anh văn (The Advantage of Science / Learning)
​Between two townsmen of a city
A dispute arose long ago:
One was poor, but clever;
The other, rich, but ignorant.
The latter over his competitor
Wished to gain the upper hand;
Claimed that every wise man
Was bound to honor him.
He was a total fool; for why revere
Goods devoid of merit?
The reason seems to me small.
"My friend," he often said
To the scholar,
"You think yourself considerable;
But, tell me, do you keep a table?
What use is it for your peers to read incessantly?
They are always lodged on the third floor,
Dressed in June as in December,
Having for their sole lackey only their shadow.
The Republic has much to do
With people who spend nothing!
I know of no necessary man
Except the one whose luxury spreads much wealth.
We use it, God knows! our pleasure occupies
The artisan, the seller, the one who makes the skirt,
And she who wears it, and you, who dedicate
To Messrs. the financiers
Wretched books well paid for."
These words full of impertinence
Had the fate they deserved.
The literate man kept silent, he had too much to say.
War avenged him much better than a satire.
Mars destroyed the place where our people lived:
Both left their city.
The ignorant one remained without shelter;
He received scorn everywhere:
The other received some new favor everywhere:
This decided their quarrel.
Let fools talk; learning has its price.

​4. Chú giải bằng tiếng Việt

• ​Jean de La Fontaine (1621–1695): Nhà thơ ngụ ngôn nổi tiếng người Pháp, tác giả tập thơ Fables (Ngụ ngôn) xuất bản từ năm 1668 đến 1694. Bài ngụ ngôn này nằm trong quyển thứ sáu, xuất bản năm 1679.

• ​Bourgeois: Từ chỉ người dân thành thị thuộc tầng lớp trung lưu, thương nhân hoặc người có tài sản thời phong kiến/cận đại ở Pháp.

• ​Troisième chambre (Phòng ở tầng ba): Trong kiến trúc nhà ở tại Paris xưa, các tầng trên cao (như tầng ba hoặc tầng áp mái) thường là nơi ở chật hẹp, giá rẻ dành cho người nghèo, sinh viên hoặc học giả nghèo.

• ​La République: Ở đây dùng để chỉ "cộng đồng chung" hoặc "xã hội nhà nước" nói chung, nơi người giàu cho rằng những người không tiêu xài, không đóng góp vào nền thương mại xa xỉ là vô tích sự.

• ​Mars: Vị thần chiến tranh trong thần thoại Hy Lạp và La Mã, tượng trưng cho chiến tranh và sự tàn phá. Sự tàn phá của chiến tranh trong ngụ ngôn là hình ảnh ẩn dụ cho biến động xã hội, khi của cải vật chất bị hủy hoại hoàn toàn, chỉ có tri thức và học thức (sự hiểu biết) mới giúp con người tồn tại và được trân trọng thực sự.